Zasady żywienia dzieci

ŻYWIENIE DZIECI WE WCZESNYM DZIECIŃSTWIE I WIEKU PRZEDSZKOLNYM                                            
 

Po ukończeniu 1 r.ż. maleje dynamika wzrastania dziecka i zmniejsza się również zapotrzebowanie energetyczne do 90 kcal/kg masy ciała na 24h. Jest to okres kształtowania nawyków żywieniowych i zasadniczych zmian
w żywieniu. Stopniowo następuje przejście z diety mlecznej na tzw. posiłki stałe, coraz bardziej zbliżone do diety dorosłych. Dziecko zwolna uczy się samodzielnego jedzenia, początkowo palcami, później przy użyciu łyżeczki. Mimo nieudanych początków należy pozwolić dziecku na podejmowanie takich prób samodzielnego jedzenia. 

Dziecko powinno być przyzwyczajane do nowych produktów i potraw bez przymusu ich spożywania
w całości. Należy podawać w małych ilościach. Preferencje smakowe dziecka należy uwzględniać
w rozsądnych granicach. Słodycze nie powinny być traktowane jako nagroda. Łatwiej przekonać dziecko
do nowych potraw w towarzystwie rówieśników, którzy niekiedy już je znają lub też wspólnie łatwiej je zaakceptują. Ponieważ jest to okres naśladownictwa zachowań dorosłych, dlatego też nie można manifestować niechęci do pewnych potraw, gdyż szybko udziela się to dzieciom. Pamiętać trzeba, że jest to okres najlepszej szansy na utrwalenie racjonalnych nawyków żywieniowych na całe życie. Popełnione błędy mogą być trudne do skorygowania. Dlatego też regularność i sposób podania posiłków oraz ich wspólne spożywanie w rodzinie w pogodnej spokojnej atmosferze będą wzorcem poprawności zachowań żywieniowych na całe życie. W 2 r.ż. dziecko uczy się samodzielnośc , ale chętniej czyni to przy wspólnym posiłku. Mimo pierwszych trudności i nie w pełni efektywnych prób, nie należy dziecku przeszkadzać w ich podejmowaniu. W tym czasie stopniowo kształtują się również upodobania smakowe i dokonywanie wyboru potraw, naczyń itp.

Ogólne zasady żywienia dzieci:

• Stopniowe wprowadzanie szerokiego asortymentu produktów zapewniających urozmaicenie jadłospisu i pokrycie zapotrzebowania około 90 kcal/kg masy ciała na wszystkie składniki odżywcze.
• Nie ograniczanie tłuszczu i cholesterolu do końca 2 roku życia, jako składników niezbędnych
  do prawidłowego rozwoju. Powyżej 2 r.ż. tłuszcz powinien pokrywać do 30% potrzeb energetycznych, głownie w postaci nienasyconych kwasów tłuszczowych.
• Szczuplenie sylwetki ciała dziecka w wieku przedszkolnym jest zjawiskiem naturalnym, a nie objawem niedożywienia, gdyż zmienny zwykle apetyt dziecka i jego spontaniczna aktywność ruchowa zużywa ok. 50% wydatków energetycznych.
• Tendencja do nadwagi powinna być regulowana dietą zgodnie z zapotrzebowaniem energetycznym dla wieku i aktywnością ruchową dziecka, problem otyłości powinien być konsultowany ze specjalistą.
• Jadłospis powinien być urozmaicony, bogaty w węglowodany złożone (pieczywo, kasze, makarony) i zawierać 3 -5 posiłków dziennie, o określonej dla wieku kaloryczności i regularności ich realizacji (należy unikać dojadania między posiłkami i ograniczać tzw. posiłki telewizyjne).
• Należy unikać produktów wysoko przetworzonych, zwykle bogatych w tłuszcze nasycone, cholesterol, sól i cukier, tzw. ekwiwalentów potraw, kształtujących nieprawidłowe nawyki żywieniowe oraz nadmiernego rozdrabniania pokarmów (np. miksowanie), co może wpływać niekorzystnie na rozwój narządu żucia, a nawet opóźniać psychomotoryczny rozwój dziecka.
• Proporcja białka roślinnego do białka zwierzęcego u dzieci powinna wynosić 1:2; dieta wegetariańska i inne niekonwencjonalne diety nie zapewniają pokrycia zapotrzebowania energetycznego i niektórych składników odżywczych, np. białka, żelaza, witaminy B12, co prowadzić może do opóźnienia wzrastania i niedokrwistości.
• Najlepszym źródłem cukrów prostych są owoce i warzywa; cukier i słodycze jako czynnik próchnicogenny powinny być ograniczone.

Na przełomie 2 i 3 r.ż. dieta staje się co raz bardziej urozmaicona, zarówno pod względem doboru potraw, jak ich konsystencji, barwy i smaku. Zmianie ulega również apetyt dziecka (częściej obniża się). Dieta powinna zapobiegać zarówno niedożywieniu, jak i nadwadze. Produkty powinny być miękkie, ale
o zwartej konsystencji, a podawane potrawy gotowane.

Unikać należy potraw smażonych i ostrych przypraw. Odpychanie ręki karmiącej matki lub zaciskanie ust może oznaczać niechęć do podawanego produktu, brak uczucia głodu lub nawet zmęczenie zbyt szybkim karmieniem.

Pod koniec 2 r.ż. dziecko powinno jeść samodzielnie potrawy o zróżnicowanym smaku i konsystencji. Wskazane są częste posiłki o małej objętości. Lepszy apetyt jest zwykle wynikiem większej aktywności dziecka. Dzieciom mniej aktywnym ruchowo mogą wystarczyć 3 posiłki dziennie. Prawidłowych zachowań przy stole dziecko uczy się również od rodziców i starszego rodzeństwa. Przy posiłku należy wykluczyć równoczesne czytanie gazet lub oglądanie programu telewizyjnego. 

Do 3 r.ż. zmienia się proporcja białek na korzyść białka roślinnego. Nie należy ograniczać tłuszczów zwierzęcych, szczególnie masła. Małe dziecko powinno zjadać 4–5 posiłków na dobę w odstępach 3–4 godzinnych.

Jak ułożyć prawidłowy jadłospis?

Dziecku należy dostarczyć odpowiednią do wieku i aktywności fizycznej ilość składników odżywczych z uwzględnieniem jego upodobań smakowych, umiejętności żucia, gryzienia i posługiwania się sztućcami.

I śniadanie – najczęściej posiłek mleczny pod postacią zupy mlecznej, kawy zbożowej z mlekiem czy kakao (w przypadku alergii stosujemy odpowiednie preparaty mleko zastępcze), ewentualnie kanapka z masłem i serem lub wędliną z dodatkiem sezonowych warzyw (sałata zielona, rzodkiewka, szczypiorek) lub owoców. Pieczywo powinno być urozmaicone – białe i razowe. Jeśli dziecko nie radzi sobie z gryzieniem, to warto przygotować różnego rodzaju pasty z dodatkiem twarożku lub zieleniny.

II śniadanie – świeże owoce, przeciery owocowo–warzywne lub surówki, podawane same bądź
z kaszkami (w zależności od masy ciała), jogurt owocowy, mała kromka pieczywa. II śniadanie powinno jedynie złagodzić uczucie głodu przed obiadem.

Obiad – jest podstawowym i największym posiłkiem; powinien składać się z dwóch dań i ewentualnie małego deseru. Zupę podajemy wedle upodobań dziecka: barszcz czerwony, ogórkową czy jarzynową; można ją zabielić śmietanką lub mlekiem. Na drugie danie przygotowujemy białko zwierzęce (pulpety, mięso gotowane lub duszone), jajko lub ryby oraz warzywa w postaci rozdrobnionych surówek bądź gotowane, a jako węglowodanów: ziemniaki, ryż lub kaszę. Na deser serwujemy kompot lub sok owocowy.

Podwieczorek – świeże owoce, przeciery owocowe, budyń, koktajl owocowy czy mała porcja ciasta.

Kolacja – powinna być ciepłym posiłkiem zawierającym białko zwierzęce. Mogą to być np. kluski lub makaron z serem lub kaszka na mleku. Należy uwzględnić dodatek warzyw (np. gotowanych)
i owoców. Do picia można podać zimne napoje mleczne takie jak kefir, czy jogurt lub ciepłe, jak bawarka, kakao. Można również podać kanapki.

„ZAKAZANE" produkty

W zasięgu wzroku dziecka powinna znajdować się przede wszystkim zdrowa żywność. Małe dziecko obserwując domowników, uczy się przez naśladownictwo prawidłowych zasad zdrowego życia
i racjonalnego odżywiania. Nie można nakazać maluchowi jedzenia rzeczy, których sami nie jadamy
(np. natka pietruszki, szpinak), ale nie wolno również zabraniać spożywania produktów, po które sięgamy w jego obecności, np. chipsów, czy tłustych ciast. 
 

Ze względów zdrowotnych, ale również bezpieczeństwa dziecku nie podaje się:

• Prażonej kukurydzy, drobnych cukierków i orzeszków – maluchy przy jedzeniu często lubią mówić i głęboko oddychają, co grozi wpadnięciem twardych kawałków do dróg oddechowych,
• Hamburgerów, chipsów, tłustych frytek (smażonych w starym oleju), czy innych produktów typu fast food – są wysokoenergetyczne i sycące, ale zawierają mało składników odżywczych, natomiast dużo szkodliwych tłuszczów nasyconych „trans”, powodują uczucie sytości
  i spadek zainteresowania spożywaniem warzyw, owoców, mięsa i ryb, a tym samym zubożenie diety w mikroelementy i witaminy,
• Znacznej ilości słodyczy i kremowych lub francuskich ciast – zawierają dużą ilość cukrów prostych i niezdrowego tłuszczu (bezwartościowe „puste” kalorie prowadzące do otyłości  i niedoborów mineralno–witaminowych),
• Słodkich napojów gazowanych lub sztucznie barwionych typu coca-cola,
• Soków o niesprawdzonej zawartości szkodliwych substancji. Zawsze należy wybierać soki i przetwory warzywno–owocowe z potwierdzoną akceptacją Instytutu Matki i Dziecka lub specjalnym atestem,
• Wysoko przetworzonej i konserwowanej żywności – (pasztety, konserwy rybne), koncentratów spożywczych (np. ”gorące kubki”, buliony w kostkach), gdyż zawierają dużą ilość soli, konserwantów oraz substancji poprawiających smak.

Kształtowanie prawidłowych zachowań żywieniowych
 
Okres małego dziecka jest najlepszym momentem do stopniowego kształtowania postaw prozdrowotnych i odpowiednich nawyków żywieniowych.

1. Wykorzystujemy zainteresowania dziecka nowymi smakami, kolorystyką i konsystencją potraw oraz wspólnymi posiłkami zjadanymi mniej więcej o stałych porach. Jedzenie powinno być przyjemnością, a nie koniecznością życiową.
2. Nie zmuszamy do jedzenia w porach, kiedy dziecko nie jest głodne, doskonale się bawi lub jest bardzo zmęczone.
3.  Nie nagradzamy malucha słodyczami za zjedzenie zdrowego posiłku - grozi to utrwaleniem przekonania, że jedzenie jest przykrym obowiązkiem.
4. Kontrolujemy oddziaływanie reklam telewizyjnych na upodobania dziecka przez rozsądne wyjaśnienie.
5. Porcje posiłków nie mogą przerażać dziecka swoją wielkością, łatwiej podać dokładkę niż wmuszać danie na siłę. Zamknięcie buzi lub odwrócenie głowy sugeruje niechęć do kontynuacji jedzenia i tę reakcję dziecka uwzględniamy.
6. Dietę urozmaicamy, podając różnorodne produkty o wysokiej wartości odżywczej, a przy tym niejednakowej konsystencji (różnym stopniu rozdrobnienia). Miksowanie lub mocne rozdrobnienie pokarmów skraca czas karmienia, lecz utrudnia naukę gryzienia twardszych produktów.
7. Bez uzasadnionej przyczyny nie stosujemy diet hipoalergicznych, które mogą doprowadzać
   do niedoborów niektórych składników odżywczych (np. nieuzasadniona dieta bezmleczna zmniejsza zaopatrywanie w wapń, białko, czy żelazo).
8. Pamiętajmy o tym, że zabawa i ruch na świeżym powietrzu wzmagają łaknienie.

ŻYWIENIE  DZIECKA  PRZEDSZKOLNEGO

Zapotrzebowanie energetyczne wynosi około 1200–1400 kcal na dobę, przy przeciętnej aktywności ruchowej.

Zalecane produkty żywieniowe

Dieta powinna zawierać produkty niezbędne, dostarczające organizmowi dziecka odpowiednich składników odżywczych:

• Mleko i produkty mleczne w ilości przynajmniej 2 filiżanek dziennie (lub odpowiednią ilość jogurtu, kefiru, twarogu, sera żółtego),
• Produkty zbożowe z uwzględnieniem produktów z pełnego ziarna, różnych gatunków kasz
   i makaronów,
• Chude mięso i rośliny strączkowe. Przed przyrządzaniem mięso należy obrać ze skóry (drób) lub usunąć widoczny tłuszcz; wybieramy jedynie chude wędliny,
• Całe jajko kurze maksymalnie 3-4 razy w tygodniu,
• Owoce w ilości 1,5 filiżanki,
• Warzywa w ilości 1,5 filiżanki,
• Tłuszcz całkowity, który dostarcza około 30% energii, należy spożywać umiarkowaną ilość masła, tylko miękkie i wzbogacone w naturalne stanole margaryny i oleje roślinne,
• Ryby przynajmniej 2 razy w tygodniu, najlepiej grillowane, pieczone, przy czym wybieramy gatunki, które w niewielkim stopniu narażone są na zanieczyszczenia rtęcią, np. sum, łosoś, rdzawiec, tuńczyk.

Czego należy unikać? 
Przede wszystkim rezygnujemy z:

• Nadmiaru słodyczy, dosładzanych soków lub słodkich sosów (dodatkowe źródło „złych” tłuszczów i „pustych” kalorii),
• Półproduktów lub gotowanych produktów o dużej zawartości soli, konserwantów lub sztucznych barwników,
• Nadmiaru soli,
• Bezkrytycznego kupowania produktów reklamowanych w telewizji lub kolorowych czasopismach.

Kształtowanie właściwych zachowań żywieniowych.
   
Należy doskonalić dobre zwyczaje, które udało się wypracować w poprzednim okresie życia lub korygować błędy popełnione wcześniej, to znaczy:

• Dbać o spożywanie przez dziecko przynajmniej 4 posiłków na dobę i nie zapominać o śniadaniu,
• Kultywować tradycje wspólnego jedzenia dobrze skomponowanych pod względem jakości i ilości posiłków,
• Posiłki spożywać, siedząc przy stole, zadbać o miłą i spokojną atmosferę, unikać jedzenia przed telewizorem, czytania wtedy gazet czy prowadzenia burzliwych dyskusji,
• Kontrolować ilość i jakość przekąsek między posiłkami (nadmiar ciastek, słodkich, gazowanych napojów czy frytek hamuje łaknienie i może sprzyjać otyłości),
• Zwiększyć zaangażowanie dziecka w racjonalne zakupy produktów spożywczych, układanie jadłospisu, przygotowanie posiłku, nakrywanie do stołu.

ŻYWIENIE  DZIECKA  SZKOLNEGO

W okresie szkolnym żywienie powinno przebiegać zgodnie z tzw. piramidą zdrowia, u podstawy której znajduje się chleb, zboża, ryż i makaron – produkty te powinny być zawarte w każdym posiłku (5–6 razy dziennie).

Oprócz tego warzywa powinny być spożywane 3–5 razy dziennie, a owoce 2–4 razy dziennie. Produkty mleczne (mleko, jogurty, przetwory mleczne) należy podawać dziecku szkolnemu 2–3 razy dziennie (w przeliczeniu na mleko w sumie w ilości około 1 l). Mięso, drób, wędliny, ryby lub jajka włączamy do przynajmniej jednego posiłku w ciągu dnia.
 

Jak przygotować śniadanie, aby dziecko nie było głodne w szkole?

Dzieci w wieku szkolnym powinny spożywać 4 posiłki równomiernie rozłożone w ciągu dnia. Najważniejsze jest śniadanie pokrywające 20–25 % dziennego zapotrzebowania energetycznego. Powinno być zróżnicowane i zawierać  węglowodany złożone (pieczywo, płatki zbożowe), białko zwierzęce (mleko, wędlina, jajka, ser), mikro– i makroelementy oraz witaminy (np. warzywa: ogórek, pomidor, sałata, rzodkiewka, szczypiorek). Taki posiłek zapewni prawidłowy poziom glukozy odpowiedzialnej m.in. za koncentrację tak potrzebną w trakcie nauki. Dobry, a zarazem szybki do przygotowania i spożycia w domu będzie talerz płatków śniadaniowych z mlekiem. Aby utrzymać prawidłowy poziom glukozy (obniżenie jej stężenia wywoła znużenie i zmniejszenie wydajności w nauce), a po 3–4 godzinach należy spożyć kolejny posiłek., tzw. drugie śniadanie. W szkole najkorzystniejszym rozwiązaniem będą przygotowane w domu lub dostępne w sklepiku szkolnym kanapki. Podstawę kanapek powinno stanowić pieczywo pełnoziarniste (grahamki, bułki żytnie) z dodatkiem wędliny, pieczonego mięsa, pasty jajecznej, czy sera i obowiązkowo małym dodatkiem warzywa (liść sałaty, plaster pomidora). Do popicia takiej kanapki nadają się zimne napoje lub jogurty, kefiry, maślanka, woda mineralna. Na zakończenie posiłku najlepiej spożyć sezonowy owoc.
 

Niezdrowe przekąski, takie jak batoniki, chipsy lub pączki, oprócz ogromnej ilości kalorii i niezdrowych tłuszczów nie mają żadnej wartości odżywczej. Dodatkowo zawierają dużą ilość konserwantów, soli, cukru i często są smażone w tzw. tłuszczu wielokrotnego użycia, co powoduje, że pojawiają się w nich szkodliwe, rakotwórcze związki.

Wspólny  domowy  obiad.

Nawyki zdrowego żywienia powinny być wprowadzane w domu już od najwcześniejszych lat, tak aby dziecko było świadome, że zdrowsze i pożyteczniejsze dla niego będzie zjedzenie pieczywa z serem (wędliną) niż chipsów lub pączka. Dobrym zwyczajem powinno być spożywanie obiadu w domu, razem z rodzicami i rodzeństwem – tradycyjnie przygotowany obiad uwzględnia podaż pełnowartościowego białka (mięsa), węglowodanów (ziemniaki, ale również kasze gruboziarniste, kasze i makarony) oraz dużej ilości jarzyn gotowanych i surówek. Obiad może być zakończony deserem, na który podajemy kisiel z owocami lub budyń (dodatkowa porcja mleka) zamiast ciastek. Nie zapominajmy również o rybach, które powinny znaleźć się w jadłospisie co najmniej 2 razy w tygodniu.
 

Kolację należy spożywać około 2 godzin przed snem. Powinna być lekkostrawna, aby nie powodować objawów refluksu żołądkowo–przełykowego, ani innych zaburzeń motoryki przewodu pokarmowego zakłócających sen.

Opracowała Katarzyna Poros - Dietetyk